Klasmanagment kan je leren | Blog 1: Begin met routines

20/06/2025
Gert Verbrugghen Gastprofessor

Deze blog maakt deel uit van een 10-delige reeks rond klasmanagement. In aanloop naar het begin van het nieuwe schooljaar – en de zogenaamde gouden weken – geven we heldere inzichten en praktische tips om rust, structuur en houvast in je klas te brengen.
Elke blog focust op één aspect van effectief klasmanagement: van routines en regels tot relatie en lesontwerp. Geen grote theorieën, maar wat je morgen al kunt toepassen.
Deze reeks is ook de opmaat naar een groter project: een boek over klasmanagement dat later zal verschijnen. Zie deze blogs als een voorproefje van wat komt.

Begin met routines

Rust in de klas: het lijkt soms een luxe, maar het is een absolute voorwaarde voor leren. Zonder rust geen aandacht, zonder aandacht geen verwerking, en zonder verwerking wordt er niet veel geleerd. Toch weten we allemaal hoe het voelt als een les onrustig begint, als overgangen chaotisch zijn of als je als leraar voortdurend moet bijsturen. Wat dan vaak ontbreekt? Routines. Heldere, ingesleten gewoontes die zorgen voor voorspelbaarheid, structuur en autonomie.
 
 In deze uitgebreide blog duiken we diep in routines. Wat zijn het precies? Waarom zijn ze cruciaal voor effectief klasmanagement? Wat zegt onderzoek erover? En, misschien wel het belangrijkst,  hoe pas je ze concreet toe in jouw lespraktijk? Alles om morgen al te kunnen starten met méér rust in je klas.

Wat zijn routines en waarom zijn ze essentieel?

Routines zijn vaste patronen in gedrag die leerlingen zonder nadenken uitvoeren, omdat ze vertrouwd en vaak herhaald zijn. Denk aan: hoe leerlingen binnenkomen, hoe ze overschakelen van klassikale uitleg naar zelfstandig werk, hoe ze vragen stellen of opdrachten inleveren. Deze handelingen vormen een soort 'basisprogrammering' van de klas.
 
 Een goede routine is als een snelweg: duidelijk bewegwijzerd, vlot berijdbaar en zonder onverwachte afslagen. Routines besparen energie, verhogen de leertijd, verminderen de nood aan correcties en geven leerlingen een gevoel van veiligheid. Vooral dat laatste is cruciaal. Voorspelbaarheid verlaagt stress, verhoogt motivatie en stimuleert zelfstandigheid. 

Wat zegt de wetenschap over routines in de klas?

Het gebruik van routines in klasmanagement is essentieel voor rust, efficiëntie en leerwinst. Uit onderzoek van Marzano & Marzano (2003) blijkt dat consistente routines zorgen voor minder ordeverstoringen, zowel in het basis- als middelbaar onderwijs. Leinhardt et al. (1987) toonden al aan dat effectieve leraren routines vanaf dag één implementeren als sleutel tot klasbeheersing. 

Routines besparen kostbare lestijd. Arlin (1979) toonde aan dat ongestructureerde overgangen tussen lesactiviteiten leiden tot meer ordeverstorend gedrag. Vaak zijn activiteit A en B duidelijk uitgelegd, maar de overgang daartussen niet. Duidelijke overgangsroutines houden leerlingen betrokken en reduceren chaos. 

Volgens Sweller’s cognitieve belastingstheorie (Sweller et al., 2011) verlichten geautomatiseerde routines het werkgeheugen, waardoor leerlingen zich beter op de inhoud kunnen richten. Kirschner, Sweller & Clark (2006) onderstrepen dat structuur fundamenteel is voor effectief leren. Ook leraren profiteren: minder herhaling van instructies en meer focus op didactiek (Colvin & Lazar, 1995). 
Sociaal-emotioneel creëren routines veiligheid: voorspelbaarheid vermindert stress en bevordert positieve interactie (Emmer & Evertson, 2006; Worell & Nelson, 1974). Leerlingen weten waar ze aan toe zijn, wat resulteert in een prettig en veilig leerklimaat. 

Drie soorten routines: organisatie, gedrag en leren

  • Organisatieroutines: over spullen, tijd, beweging en indeling. 
  • Gedragsroutines: over interactie, houding, omgangsvormen. 
  • Lesondersteunende routines: over hoe leerlingen kennis verwerven, reflecteren en toepassen. 

Door deze drie domeinen bewust te benoemen, vermijd je dat routines puur operationeel worden (bv. 'ga zitten in stilte') terwijl ze ook sociaal en cognitief ondersteunend kunnen werken. Een school die routines breed inzet, van lesstart tot reflectie, bouwt aan een cultuur van rust en eigenaarschap. 

Vier krachtige routines die je morgen kunt gebruiken

Voor een effectief lesverloop zijn enkele routines onmisbaar. Ze creëren rust, duidelijkheid en leertijd. 

  1. Aandacht vragen: het stiltesignaal

    De meest robuuste methode is aftellen (bijv. “3, 2, 1... en stil”). Dit laat ruimte voor afronding en biedt gelegenheid om gewenst gedrag te benoemen (“Dank je, Samira en Joris, jullie zijn al stil”). Alternatieven zoals ‘wachten tot het stil is’ of ‘de hand opsteken’ zijn minder effectief en vaak reactief. Call & response (jij roept “Hakuna”, de klas roept “Matata”)en ritmes (handen klappen, leerlingen herhalen) kunnen werken in het basisonderwijs of de onderbouw. De klassieke “shhh”-techniek werkt alleen als het al grotendeels stil is. 
     

  2. Start van de les

    Een rustige lesstart voorkomt onrust. Laat leerlingen meteen aan de slag met een startopdracht, zoals:
     – “Schrijf op wat je nog weet over…” 
     – “Vul het woordenweb aan” 
     – “Wat leerden we vorige week?” 

    Deze aanpak activeert voorkennis en ondersteunt herhaling. In Vlaamse scholen, waar de leraar vaak wisselt van lokaal, is een duidelijk stiltesignaal essentieel bij binnenkomst. Onderwijs ook wat te doen bij te laat komen. 
     

  3. Meedoen in de les

    Leer leerlingen routines aan voor het actief meedoen: recht zitten, hand opsteken, vragen beantwoorden, aantekeningen maken, klassikaal antwoorden,…. Dit vergroot de betrokkenheid en voorkomt afdwalen. 
     

  4. Einde van de les

    Een gestructureerd einde voorkomt chaos. Geef pas het signaal tot opruimen als het stil is. Voorbeeld:
     “3, 2, 1… dank je. Prima gewerkt vandaag. Pak in stilte je spullen. De eerste rij mag gaan.” Zo behoud je controle tot de laatste seconde en laat je een opgeruimd lokaal achter. 

Visuele ondersteuning: routines zichtbaar maken

Leerlingen verwerken informatie beter als het visueel ondersteund wordt. Daarom is het belangrijk routines zichtbaar te maken in de klas. Denk aan stappenkaarten, pictogrammen, vaste opstellingen en structuurposters.
 
 Een voorbeeld: een poster bij de ingang met pictogrammen (jas uit , boek pakken,  op plek zitten, startopdracht beginnen) zorgt voor duidelijkheid zonder dat jij telkens hoeft in te grijpen. Gebruik kleur, symbooltaal en vaste plek: ‘de routine heeft een thuis’. 

Hoe leer je routines aan? Denk als een instructeur

Het aanleren van routines lijkt vanzelfsprekend, maar in werkelijkheid vergt het eenzelfde didactische aanpak als lesinhoud. Gedrag moet je onderwijzen: expliciet, gestructureerd en met aandacht voor herhaling en toepassing. Onderstaand model volgt drie stappen: bepalen, onderwijzen, ondersteunen. 

  1. Bepaal welke routines je nodig hebt

    Niet elke leerling beschikt van nature over sociale of schoolse vaardigheden. Bepaal daarom welke gedragingen je in jouw klas noodzakelijk vindt. Bijvoorbeeld: 'de klas binnenkomen' of 'overleggen met een schoudermaatje'. Beschrijf routines waarneembaar, positief, begrijpelijk en meetbaar. Maak duidelijk wat jij doet en wat je van de leerlingen verwacht. 
     Voorbeeld: Bij 'je komt rustig binnen' geef je aan of ze mogen praten, waar ze hun tas zetten en wanneer ze mogen gaan zitten. 
     

  2.  Onderwijs de routine

    Activeer voorkennis: laat leerlingen in gesprek gaan over wat ‘te laat komen’ betekent of bespreek een ‘wat-als-scenario’ (bv. ruzie op het schoolplein). Benoem het doel van de routine en leg uit wat het gedrag oplevert. Waarom eerst je jas uitdoen? Waarom in stilte vertrekken?
     Gebruik visuele hulpmiddelen (posters, foto’s), memory-acroniemen (SLANT of VLORK) en modelleer gedrag. 
    Voorbeeld: oefen met de klas hoe je overlegt met een schoudermaatje inclusief stemvolume, tijdslimiet en aandacht terug naar de docent. Laat leerlingen dit oefenen tot het vanzelf gaat. 
     

  3. Controleer begrip en oefen

    Vraag niet gewoon “is het duidelijk?”, maar laat leerlingen de routine uitvoeren of beoordeel via een meerkeuzevraag of rollenspel. Voorbeeld: bij een routine als ‘materiaal klaarleggen’ toon je drie situaties en vraag je welke correct is. Pas als routines automatisch verlopen, is het gedrag écht aangeleerd. 
     

  4. Ondersteun en geef feedback

    Niet alle leerlingen leren even snel. Geef extra uitleg of individuele check-ins. Herhaal regelmatig (kort, actief en doelgericht). Een routine die vorige maand is aangeleerd, kan verslappen zonder onderhoud.
     Voorbeeld: een placemat met een etui-check voorkomt vergeten materiaal. 

    Routines aanleren kost tijd, maar levert rust, duidelijkheid en leertijd op. Gedrag dat je expliciet onderwijst, komt beter aan dan gedrag dat je alleen verwacht. 

Wat kun je morgen al doen? 

Maak vandaag nog een analyse van jouw les. Welk moment verloopt onrustig? Kies één routine die je wilt versterken of invoeren. Beschrijf het gewenste gedrag in concrete stappen. Maak het visueel. Bespreek het met je klas. Oefen. Geef feedback. Herhaal.
 
Voorbeeld: ‘Het eerste kwartier is altijd druk.’ → Routine: leerlingen komen binnen, pakken boek, starten zelfstandig met opdracht.  Een vaste verwachting. Binnen een week merk je verschil. 

Tot slot: zonder routines geen rust

Effectief klasmanagement begint bij het voorkomen van onrust, niet bij het bestraffen ervan. En voorkomen doe je onder meer met routines. Elke heldere verwachting die je inbouwt, bespaart je herhaling. Elke voorspelbare overgang scheelt energie. Routines maken het werk van de leraar lichter, zorgen voor meer effectieve leertijd en meer positieve interacties.

 

Deze blog maakt deel uit van de reeks “Klasmanagement kan je leren”. Wil je je er verder in verdiepen?

👉 Schrijf je dan in voor onze vormingsdag op 25 augustus 2025.

Zonder rust in de klas, wordt er amper geleerd. Maar klasmanagement is geen aangeboren talent – je kunt het leren. In deze workshop leer je hoe je onrust voorkomt, niet alleen bestrijdt. Je krijgt concrete strategieën en tools die je de volgende dag al kunt gebruiken in je les.

🕘 Wanneer? Maandag 25 augustus 2025
👥 Voor wie? Leerkrachten kleuter, lager- én secundair onderwijs

Schrijf hier in:
Bronnen

[1] Marzano, R. J., & Marzano, J. S. (2003). Classroom management that works: Research-based strategies for every teacher. ASCD.
[2] G. Leinhardt et al. (1987). Introduction And Integration Of Classroom Routines By Expert Teachers. *Curriculum Inquiry*, 17, 135-176.
[3] Arlin, M. (1979). Teacher Transitions Can Disrupt Time Flow in Classrooms. American Educational Research Journal, 16(1), 42–56.
[4] Sweller, J., Ayres, P., & Kalyuga, S. (2011). Cognitive Load Theory. Springer.
[5] Kirschner, P. A., Sweller, J., & Clark, R. E. (2006). Why Minimal Guidance During Instruction Does Not Work: An Analysis of the Failure of Constructivist, Discovery, Problem-Based, Experiential, and Inquiry-Based Teaching. Educational Psychologist, 41(2), 75–86
[6] Colvin, G., & Lazar, M. (1995, January). Establishing classroom routines. In OREGON CONFERENCE MONOGRAPH 1995, VOL 7, FEBRUARY 1995 (pp. 209-212). UNIVERSITY OREGON COLLEGE EDUCATION
[7] Emmer, E. T., Evertson, C. M., & Worsham, M. E. (2009). Classroom management for middle and high school teachers (p. 256). Upper Saddle River, NJ: Pearson.
[8] Worell, J., & Nelson, C. M. (1974). Managing instructional problems : a case study workbook. In McGraw-Hill eBooks.

Verwante blogs