De dagen voor de start van het schooljaar gaat het onderwijsnieuws vaak over problemen: het lerarentekort, dalende resultaten, planlast, beleidsbeslissingen waarover het onderwijsveld verdeeld is. Ik wuif die berichtgeving zeker niet weg, alleen gaat ze over iets anders dan wat leraren deze periode bezighoudt. Ik weet uit goeie ervaring dat leraren nu vooral hun lesrooster bestuderen, hun eerste lessen plannen, eventueel afspraken maken met parallelcollega’s en klaslijsten overlopen, terwijl ze zich proberen voor te stellen wie er achter al die namen schuilgaat. Terecht want dat raakt de kern: zo goed mogelijk lesgeven om kinderen en jongeren een kansrijk schooljaar te bieden
Daarom schrijf ik bij deze start liever een lofzang op die kern: op hoe we het verschil maken voor elk kind dat de klasdeur binnenwandelt, waar het ook vandaan komt. Onderwijs biedt immers kansen aan leerlingen die ze zonder onderwijs niet zouden hebben gehad. De belangrijkste schakel daarin is, het hoeft niet te verbazen, de leraar. Die biedt kansen door een meester-lesgever te zijn: een begeesterend didacticus, iemand die van de klas een warme en voorspelbare leer- en leefomgeving maakt, en een inhoudelijk expert.
Een anekdote. Uit het secundair, maar collega’s uit het basisonderwijs zullen zich er evengoed in herkennen. Een tiental jaar geleden moesten we in onze vakgroep wiskunde een aantal thema’s zo organiseren dat de leerlingen er voornamelijk zelfstandig of in kleine groep mee aan de slag konden. In ons jargon destijds ‘begeleid zelfstandig leren’ of kortweg BZL. Zes lessen na elkaar zaten ze in eilandjes van vier te werken aan zelfgemaakte wiskundige bundeltjes en liep ik ertussen. Twee opmerkingen hadden me toen genoeg moeten zeggen. De eerste kwam van de leerlingen: ”Meneer, wanneer ga je gewoon terug lesgeven?". De tweede van een ervaren vakcollega. “Welk thema kan het minste kwaad om te gebruiken voor die BZL?”. Mijn collega bedoelde: “Welk thema kennen ze al zo goed dat de aanpak zo weinig mogelijk schade berokkent?”. De ervaren collega had gelijk. De sterkste leerlingen redden het wel, maar de zwakkere leerlingen konden amper volgen. Net de leerlingen die mij het meeste nodig hadden, werden het eerste slachtoffer van de lessen waarin ik minder aan zet was.
Ondertussen hebben onderzoek en praktijk duidelijk gemaakt dat een leraar die het didactisch ABC beheerst een kansenmachine is. Beste leraar, vertel dat boeiend historisch verhaal aan de hele klas, doe oefeningen geduldig voor, leg die nieuwe regels helder uit, stel veel en gevarieerde vragen, check regelmatig of ieder kind nog mee is, geef kansen om regelmatig te herhalen, geef dat extra woordje uitleg... Kinderen met een kleinere rugzak achtergrondkennis verdrinken sneller in aanpakken waarbij ze alles zelf moeten uitzoeken en zijn dus juist gebaat bij een leraar die het voortouw neemt. De voorbije decennia klonk klassikaal lesgeven al eens ouderwets tegenover ‘vernieuwende’ aanpakken als groepswerk of projectwerk. Die hoeven we niet overboord te gooien, maar zet ze wel pas in wanneer leerlingen al voorkennis hebben. De leerlingen die de leraar het hardst nodig hebben, halen er dan het meeste uit. Laat je dus niet uit het lood slaan, meester-didacticus.
Stel je even dit scenario voor. Van elke les verlies je vijf minuten aan lawaai, laatkomers en onvindbaar materiaal. Op een schooljaar verlies je zo een pak lestijd. Zowat een zomerschool! Een Amerikaanse professor zei ooit dat in elke klas “de klok in het voordeel tikt van diegene die al veel weet. Elke seconde die verloren gaat, is in het nadeel van het kind dat van thuis uit niet zo veel heeft meegekregen”. Vandaar de aandacht voor de “Gouden Weken”, waarin je de fundamenten legt voor een vlotte klaswerking. Wat jij als gewenst gedrag beschouwt, is wel niet automatisch hetzelfde als dat van je collega. Komen de leerlingen in stilte binnen? Begroet je hen ’s ochtends aan de deur? In een ideale wereld zijn dat schoolbrede afspraken, want ook goed gedrag moet je aanleren: uitleggen, voordoen, laten oefenen en erop terugkomen, net zoals de meester-didacticus dat met de leerstof doet. Kinderen kunnen immers onmogelijk raden welke normen tellen op je school. Wat we in september investeren, krijgen we in de loop van het schooljaar dubbel en dik terug.
Klinkt dat allemaal wat streng? Laat je niet van de wijs brengen door doembeelden van Britse kostscholen. Een klas met routines gaat niet ten koste van een fijne leerling-leraarrelatie, Integendeel: het is net in die rust dat er ruimte ontstaat voor warm contact om te zien wie stilvalt en wie opbloeit. Streng zijn zonder warmte levert een klas op die zwijgt uit angst, warm zijn zonder grenzen een klas waarin niemand nog weet waar hij aan toe is. Een ‘warm demander’ zijn, warm en strikt tegelijk, hoeft dus helemaal geen contradictie te zijn, wellicht is het zelfs vakmanschap.
Je inhoudelijke expertise en de liefde voor de leerstof, daar ligt de derde kans. De leerstof, of het curriculum, wordt bepaald door een ingewikkeld samenspel tussen verwachtingen van een overheid (minimumdoelen en eindtermen), koepel of onderwijsnet (leerplannen) en lesmaterialen (schoolboeken van uitgeverijen en/of eigen lesmaterialen). Het belang van een kwaliteitsvol, logisch opgebouwd, ambitieus en helder curriculum is moeilijk te overschatten. Het is eigenlijk een reeks beloften aan de leraren die na jou komen: wat jij dit jaar stevig neerzet, is de voorkennis waarop je collega van volgend jaar verder bouwt. En tegelijk bouw jij op het werk van je voorganger. Die opbouw over de leerjaren heen is meteen een van de belangrijkste kenmerken van een kennisrijk curriculum.
Dat is geen pleidooi voor “feitjes stampen”. Het maakt gewoon expliciet welke kennis alle kinderen geacht worden te verwerven, in een logische volgorde. We beseffen soms amper hoe groot de invloed is van wat we al weten op wat we lezen, zien en begrijpen. Wie iets geleerd heeft over Byzantijnse architectuur ziet Venetië anders. Rijke inhoud in geschiedenis, aardrijkskunde, wetenschap en techniek is daarom evengoed leesonderwijs. Die opbouw kan al beginnen bij onze kleuters, spelenderwijs uiteraard. Het is evenmin een pleidooi voor minder vaardigheden. Vaardigheden zijn kennis in actie: je moet eerst weten hoe je être vervoegt om het in een dialoog te kunnen gebruiken.
Wie in het kleuter- en lager onderwijs werkt, staat aan de vooravond van een van de meest ambitieuze onderwijshervormingen van de voorbije dertig jaar. De eindtermen worden minimumdoelen, en ze vormen het fundament voor nieuwe leerplannen, schoolboeken en methodes. Sommige scholen starten er nu al mee, andere wachten nog even, maar tegen 2031 moeten alle basisscholen de nieuwe doelen hebben ingevoerd. Verwonderlijk is die hervorming niet: de vorige doelen stammen nog uit de vorige eeuw en legden sterk de nadruk op algemene vaardigheden. Vaardiger zijn onze leerlingen daar niet per se van geworden en vele leraren signaleerden dat al jaren. Onderzoek en praktijk hebben duidelijk gemaakt dat het ook andersom werkt: taalvaardige, gemotiveerde lezers krijg je door een kennisbasis die veel verder reikt dan Nederlands en wiskunde. Wat de nieuwe doelen kansrijk kan maken, is dat ze zo’n kennisbasis voor alle kinderen vastleggen. Dat weegt het zwaarst voor kinderen uit kwetsbare gezinnen, want zij moeten hun kennis en hun schoolse woordenschat vrijwel volledig op school halen. Elders krijgen kinderen er thuis gratis les bij zonder dat iemand het zo noemt, aan de keukentafel en tijdens uitstapjes.
Veel leraren zullen het mij eens zijn: je biedt leerlingen kansen door waanzinnig goed les te geven. Daarom kozen we ooit voor dit beroep, toch? En het begint al in de eerste week van september. Ik wens iedereen dan ook een kansrijk schooljaar toe.
Wil je meer weten over didactiek, klasmanagement en curriculum? Neem dan zeker een kijkje op Vlaanderen Kennisrijk Kansrijk, onze nieuwe website voor leraren basisonderwijs.
Een ingekorte versie van deze blog verscheen op 1 september 2026 in De Standaard.